Grote Kerk, Scheerwolde en De Waaier

Grote Kerk te Blokzijl gezien vanaf de Noorderkade
Grote Kerk, Scheerwolde en De Waaier

Grote Kerk

De kerkdiensten worden gehouden in de Grote Kerk aan de Brouwerstraat in Blokzijl. Eén maal per maand vinden de kerkdiensten plaats in Scheerwolde. In 'De Waaier' vinden de jeugd activiteiten plaats en wordt er vergaderd.

Blokzijl beschikte in de 16de eeuw nog niet over een eigen kerk. De bewoners kerkten in Vollenhove of in Baarlo. Rond 1578 drong het protestantse geloof in deze streken door. Na de komst van Diederick Sonoy met zijn garnizoen in 1581 deed de behoefte aan een eigen protestantse kerk zich steeds sterker voelen.

Met z'n allen naar de kerk

Op de plek van de huidige kerk stond al een gebouw dat gebruikt werd als kerk en school, maar dit was te klein om op bijzondere dagen alle mensen een plaats te kunnen geven. Daarom werd in 1606 aan Ridderschap en Steden van Overijssel toestemming gevraagd om het bestaande gebouw te mogen vergroten. Twee jaar later werd begonnen met het aanbrengen van de fundering voor een geheel nieuw gebouw. De kerk van Blokzijl is één van de eerste kerken in Nederland die voor de protestantse eredienst werd gebouwd. Het bedehuis is niet in één keer gebouwd, maar kwam is fasen tot stand.

Van eenvoudige zaalkerk tot uniek bouwwerk

In 1609 werd de eerste steen gelegd en in 1613 was de kerk in eerste aanleg klaar, vermoedelijk een eenvoudig rechthoekig gebouw. Doordat de bevolking bleef groeien moest het gebouw worden vergroot. De eerste uitbreiding, voltooid in 1644, was naar de zuidzijde, richting Brouwerstraat. De gemeente bleef groeien en in 1650 volgde uitbreiding naar het westen, in 1662 naar het oosten. Door deze laatste vergrotingen kreeg de kerkplattegrond de vorm van een Grieks kruis. In de 17de eeuw werden in Nederland meer kerken gebouwd met deze bijzondere grondvorm, die heel geschikt werd gevonden voor een protestantse kerk. Het Woord, de bijbel, was in de protestantse kerk essentieel. De preekstoel, vanwaar het Woord verkondigd werd, kreeg een centrale plaats in de kerk, zodat iedereen de prediking goed kon horen.

Stijlelementen

Aan de bouw van de kerk van Blokzijl lag geen vast totaalontwerp ten grondslag. De verschillende uitbreidingen volgden de al bestaande rooilijnen en voegden zich in de beschikbare ruimte. Daardoor ontstonden diverse onregelmatigheden. Twee verschillende stijlkenmerken zijn te herkennen. De onderbouw van de toren, het oudste nog bestaande deel van de kerk, heeft de dikste muren en een paar gotische spitsbogen. Hoewel de gotiek als stijlperiode allang voorbij was vond men blijkbaar aanvankelijk nog dat het nieuwe godshuis in deze dominante stijl voor kerkbouw moest worden opgetrokken. Het sierlijke bovenste deel van de toren, dat zich versmalt van vier- naar achtkant, heeft kenmerken van Hollandse renaissance. Ook het ingangsportaal van de kerk aan de Brouwerstraat heeft ornamenten uit deze laatste stijlperiode.

Bijzonder monument

De kerk bleef door de eeuwen heen het markante middelpunt van Blokzijl. Middenin de oude schans van Sonoy was de kerk het baken dat van verre het gezicht van Blokzijl bepaalde. Het typisch protestantse interieur is grotendeels bewaard gebleven, met als bijzonder middelpunt de preekstoel uit 1663, omgeven door een doophek. Het monumentale geheel van de houten banken, de glas-in-lood ramen, de oude grafstenen, de originele koperen kroonluchters, het orgel en de bijzondere kleur van de houten gewelfbeschildering trotseerde de eeuwen. Bijzonder is ook het houten scheepsmodel, dat al meer dan 300 jaar in de kerk aanwezig is.

Restauratie

In 1985 bleek dat de kerk dringend gerestaureerd moest worden. De fundering, diverse dragende balken, het gootwerk en de ramen vertoonden tal van mankementen. De restauratie vond plaats tussen 1995 en 1999. Toen werd de kerk ook geschikt gemaakt voor cultureel gebruik, zodat er vanaf die tijd ook concerten in te beluisteren zijn. Voor de bezoekende toerist blijven de deuren 's zomers ook door de week geopend, om even te kunnen proeven van de bijzondere sfeer die door de eeuwen heen behouden bleef.

Scheerwolde

De kerkdiensten in Scheerwolde vinden plaats in "De Wielewaal', het streekcentrum. De ruimte wordt gehuurd.

De Waaier

Het voormalige kerkgebouw 'De Zaaier' is in 2008 aangekocht door de woningbouwvereniging Wetland Wonen om het te verbouwen tot 12 verzorgingseenheden. Deze verzorgingseenheden maken deel uit van het naastgelegen ouderencomplex 'De Vierhoek'. Ouderen die hulpbehoevend zijn, hoeven daardoor niet meer naar omliggende plaatsen te verhuizen.

Door deze verkoop konden de lokalen van de Zaaier niet meer gebruikt worden voor jeugdactiviteiten. Dankzij de goede samenwerking tussen verschillende instanties kon het Groene Kruis gebouw door de kerk worden aangekocht. Het is omgedoopt tot 'de Waaier'. Dit gebouw is inmiddels verbouwd en wordt gebruikt voor de jeugdactiviteiten, en vergaderingen. Daarnaast wordt een deel van het gebouw verhuurd aan de tandarts en de plaatselijke basisschool.

lees meer ยป
 
Het weeshuis in Blokzijl Het weeshuis in Blokzijl

Vanouds was verzorging van wezen een belangrijke taak van de diaconie van de Hervormde Kerk. Kinderen werden onder­gebracht in gastgezinnen en de diaconie betaalde daarvoor. Toen het steeds moeilijker werd gastgezinnen te vinden kwam de kerkenraad van de Hervormde Kerk met de burgerlijke gemeente overeen dat er een weeshuis gebouwd moest worden. Het gebouw is dus jarenlang nog in bezit geweest van de Hervormde Kerk en heeft verschillende functies gehad. Uiteindelijk is het verkocht en kreeg het in 1980 een horeca bestemming.


De nalatenschap van het voormalige weeshuis is nu onder­gebracht in een stichting  (zie Onderweg-november 2018). Marjon Weijs-Lijster, hogeschooldocente geschiedenis,  gaf ter gelegenheid van de feestelijke eerste vergadering van de nieuwe stichting een prachtige presentatie op basis van haar studie en archiefonderzoek. Het beschrijft de periode van 1676 tot 1800, en geeft ons zo een heel bijzondere kijk op het leven van toen. Haar presentatie leidde tot de wens om de geschiedenis van het weeshuis opnieuw aan onze lezers door te geven. We zijn blij dat Marjon daarvoor haar toestemming wilde geven. Wij mogen daarvoor haar officiële versie van de studie gebruiken.
Dus, Marjon, heel hartelijk dank!

Toen mijn vader nog een kleine jongen was, werkte bij zijn ouders thuis op de boerderij een knecht, genaamd Jan Doze. De ouders van mijn vader waren met hun gezin van zes kinderen na de oorlog in de Noordoostpolder komen wonen op boerderij ‘De Hoop’. Dit was één van de vele akkerbouwbedrijven die op het nieuwe land tot stand waren gekomen. Mijn vader beschrijft deze Jan Doze als een kleine man, ietwat gedrongen en met handen waar je zo een schop in kon schuiven. Hij hield zijn vingers nooit gestrekt, maar altijd wat gekromd. Wat is nu het belang van deze man? Wel, Jan Doze was in 1928 de allerlaatste wees, die het Prins Mauritsweeshuis in Blokzijl verliet.

Na het vertrek van de laatste wees in 1928 verloor het gebouw zijn functie als wezenopvang, nadat het vermoedelijk in 1676 was opgericht. Daarna werd het gebouw grondig verbouwd. Er werd een toneeltje gemaakt en zo kreeg het de functie van verenigingsgebouw van de Hervormde Gemeente. Vele knapen-, jongelings- , zang-, vrouwen- en andere verenigingen vonden er een plaats.  Zo vond ik in het archief bijvoorbeeld het Notulenboek van de knapenvereniging ,,Daniël”. 

Daarnaast werden er bruiloften gehouden en ook werden er uitvaarten verzorgd. Later vestigde zich de kunstgalerie van Otto van Neck en daarna ook het eerste reclamemuseum van Nederland, “Museum Reclamare”. Sinds 1980 is er een restaurant in gevestigd. Wie door de grote deuren naar binnen gaat zal direct de trap zien. Deze is nog geheel in de oude staat.
(opm. redactie: nu, voorjaar 2019, wordt alles weer grondig verbouwd)