Hoe Russisch is de Oekraiensche kerk

Hoe Russisch is de Oekraiensche kerk
Middeleeuws Kiev: geestelijk onder Constantinopel, onder wisselend staatkundig gezag
Officieel begon het christendom in Oekraïne in het jaar 988 met de bekering van grootvorst Vladimir van Kiev. Vladimir huwde hetzelfde jaar Anna, een prinses uit het christelijke Oost-Romeinse Rijk, Byzantium. Zijn schoonfamilie zal zeker een rol in zijn bekering hebben gespeeld. De bisschop van Kiev viel in de Middeleeuwen geestelijk onder de patriarch van Constantinopel. Politiek kwam Kiev in de 14e eeuw onder gezag van het Grootvorstendom Litouwen. Dat land fuseerde vervolgens met Polen. De Oekraïense Zwarte Zeekust behoorde tot wisselende machthebbers. Moscovië (geheten naar de hoofdstad Moskou), gesticht in 1147 vanuit het grondgebied van Kiev, breidde zich in vele eeuwen gestaag uit tot het grote tsaristische Rusland en nam in de loop van die tijd ook grote delen van Oekraïne in, al is West-Oekraïne tot en met de Eerste Wereldoorlog deel geweest van Oostenrijk-Hongarije.

Het derde Rome
In de religieuze geschiedenis van Rusland en Oekraïne is het van belang te beseffen dat Byzantium als christelijke staat ophield te bestaan met de val van Constantinopel in 1453. In de eeuwen daarna ging Moskou zich steeds meer zien als ‘het derde Rome’. Rome had als hoofdstad van het West-Romeinse Rijk afgedaan in 476. Constantinopel was haar opgevolgd als centrum van christelijke politieke macht in Oost- en Zuid-Europa. Toen in Constantinopel een islamitische heerser het voor het zeggen had gekregen, zagen de Russen zich steeds meer als bewaker van de christelijke kerk en cultuur van alle slavische volkeren. Symbolisch voor het groeiend zelfbewustzijn van de Russische kerk was het feit dat Constantinopel tot 1448 de bisschop van Kiev (en later ook Moskou) benoemde. Maar vanaf 1448 regelde Moskou deze benoemingen zelf en in 1589 verleende Constantinopel Moskou ook officieel de status van een patriarchaat. Dat wil zeggen dat zij gelijkwaardig werd aan Constantinopel. Moskou kon zich vervolgens breed maken als hoeder van het christendom. Het is dit sentiment van het ‘derde Rome’ dat de interventie in Oekraïne van 2022 deels verklaard. Naar de smaak van Poetin en patriarch Kirill ontwikkelen kerk en cultuur in Oekraïne zich steeds meer in West-Europese zin, en dat zien zij als een decadente samenleving, waartegen zij de bevolking van Oekraïne moeten beschermen.

De symfonie tussen kerk en staat
De verhouding van kerk en staat wordt in de Oosterse-orthodoxie gezien als een ‘symfonia’. Dat klinkt naar een muziekstuk, de symfonie, en dat is niet voor niets. Kerk en Staat dienen met elkaar samen te werken en elkaars arbeidsterrein te bevorderen in de harmonie van een symfonie. In de praktijk wist het tsaristisch regime tot en met 1917 deze ‘symfonia’ zo in te richten dat de staat de controle hield over de kerk, en niet andersom. Na de communistische periode (1917—1991), waarin elke kerk in de Sowjet-Unie zwaar verdrukt werd, is de aloude ‘symfonia’ terug van weggeweest. Poetin is de tsaar, die de kerk ruime middelen verschaft, mits deze hem steunt.

Russificatie
In de 19e eeuw gingen allerlei landen op zoek naar hun nationale identiteit. Rusland vond die in de drieslag ‘orthodoxie, autocratie en volksheid’. Een ware Rus is een Russisch-orthodoxe gelovige en laat zich leiden door het boven hem gestelde gezag van de machthebber (de autocraat). En daarin is het Russische volk één! Een politiek van russificatie van minderheden was het gevolg. Zo kwam er bijvoorbeeld in 1876 een totaalverbod op het publiceren in de Oekraïense taal. Het gebrek aan respect van Poetin en de zijnen voor de eigenheid van de Oekraïense identiteit zou hier wel eens zijn wortels in kunnen hebben. Tekenend is ook dat postcommunistisch Rusland het wapen van de tsaren weer hanteert. Daarin staan drie kronen. Die zouden staan voor de ‘grootrussen’, de ‘witrussen’ en de ‘kleinrussen’. Die kleinrussen zijn de Oekraïeners. Geen wonder dat Poetin zijn wapen compleet wil houden en  het niet verdraagt dat de kleinrussen hun eigen weg willen gaan.

Hoe ging het met Oekraïne sinds de Russische revolutie?
Tijdens de Russische burgeroorlog (1917-1922) streefde Oekraïne naar een van Rusland onafhankelijke staat, maar zij werd door het Rode Leger ingelijfd als de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek. Tijdens het bewind van Stalin (1922-1953) werden de landbouwbedrijven in Oekraïne gedwongen omgevormd tot collectieve staatsbedrijven. Hierdoor kwamen in de ‘holodomor’-hongersnood van 1932-1933 tussen de 2,5 en de 7,5 miljoen Oekraïeners om. In 2006 heeft het parlement van Oekraïne deze door Moskou veroorzaakte ramp tot genocide verklaart.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog bezette Duitsland van 1941-1944 geheel Oekraïne. Een aanzienlijk deel van de bevolking juichte deze ontwikkeling toe, blij van de Russen af te zijn. Maar de oorlog in het Oosten werd gewonnen door de Russen en Oekraïne werd opnieuw bestuurd door Moskou. In 1991 viel de Sovjet-Unie uiteen en verklaarde Oekraïne zich onafhankelijk.

Roesskiy Mir (Russische wereld)
Poetin claimt in de oorlog met Oekraïne het recht te mogen bepalen wat er in een soeverein buurland gebeurt. Hij beschouwt Oekraïne namelijk als deel van de Roesskiy Mir: de Russische wereld. Sinds 2007 tekenen hij en andere Russische patriotten onze huidige tijd als een cultuurclash tussen een ‘verdorven Westen’ (libertair, seculier, individualistisch en op sexueel gebied losgeslagen – naar de mening van Poetin en de zijnen) en de ‘Russische wereld’ die opkomt voor de traditionele christelijke beschaving. Kerk en Staat moeten in de Russische Wereld opkomen voor hoge morele en patriottische uitgangspunten. Die Russische Wereld is niet beperkt tot de Russische Federatie waar Poetin president van is. Alle delen van de voormalige Sovjet-Unie kunnen ertoe gerekend worden. In de Russische Wereld ontstaat zo een geopolitieke zone onder bescherming en hegemonie van Moskou. De Russisch Orthodoxe Kerk stelt zich in deze cultuurstrijd op als bondgenoot van Poetin. Kop van jut is daarbij vaak de lhbti-gemeenschap. Op 6 maart 2022 gaf Kirill commentaar op de oorlog in Oekraïne die toen 10 dagen bezig was. Hij zei dat het in dit conflict om meer gaat dan politiek: ‘de redding van de mensheid staat op het spel.’ Volgens de patriarch wil Oekraïne bij een club landen horen ‘die verplicht dat je gay prides houdt’. Zo worden ze gedwongen tot ‘zonde’, en tot ‘ontkenning van God en zijn Waarheid’. Hij stond lovend stil bij de opstandelingen in de Donbas: zij pleegden tenminste verzet tegen dit steeds progressiever wordende Oekraïne…
Is het een wonder dat de Oekraïners niets meer van deze patriarch willen weten?

Welke grotere kerken zijn er in Oekraïne?
1. Vooral in West-Oekraïne heeft de Oekraïens Grieks-Katholieke Kerk veel aanhang. Deze kerk ontstond in 1596 toen een deel van de Orthodoxe kerk van Oekraïne zich plaatste onder het gezag van de paus van Rome, met behoud van eigen Oekraïense liturgie. In 1946 werd ze gedwongen door de Russische overheid te fuseren met de Russisch-Orthodoxe kerk. Maar in 1989 mocht ze weer zelfstandig bestaan. Momenteel horen er 3,5 miljoen Oekraïeners tot deze kerk.
2. In 1920 werd de eerste autocephale (dat is van Moskou onafhankelijke) Oekraïense kerk opgericht. Zij werd in de Sovjettijd zwaar vervolgd, omdat men (waarschijnlijk terecht) vreesde dat deze kerk zou sympathiseren met een van Rusland onafhankelijk Oekraïne. Slechts 0,8 – 2,4 % van de bevolking rekende zich in 2018 tot deze kerk.
3. In 1990 kreeg de Oekraïense orthodoxe kerk van het patriarchaat in Moskou meer zelfstandigheid. Maar ‘autocephaal’ (waarmee ook de hoogste geestelijken door de kerk in Oekraïne benoemd konden worden) waren ze nog niet. Het verzoek daartoe werd afgewezen in 1992. Een scheuring in de kerk van Oekraïne was het gevolg. De anti-Russische groep noemde zich Oekraïens-Orthodoxe Kerk, patriarchaat van Kiev (25-44% van de bevolking).
4. Een ander deel van de Orthodoxe Kerk bleef echter onder het gezag van de patriarch van Moskou: de Oekraïens-Orthodoxe Kerk, patriarchaat van Moskou (17-21 % van de bevolking).
Dat er sinds 2014 een permanente staat van oorlog was tussen Rusland en Oekraïne in de oostelijke regio Donbas zal de sympathie van het kerkvolk voor de leiding in Moskou niet groter hebben gemaakt.

In oktober 2018 trok het Oecumenisch Patriarchaat van Constantinopel een besluit uit 1683 in waarin Kiev onder het gezag van Moskou was geplaatst. Dat maakte de weg vrij voor een echte autocephale kerk in Oekraïne. Op 15 december 2018 besloten vertegenwoordigers van de drie orthodoxe kerken tot een fusie als autocephale kerk. Het is echter de vraag hoe groot het deel is van ‘patriarchaat Moskou’ dat het hiermee eens is. Sterke afwijzing van deze ontwikkeling kwam van patriarch Kirill en de Russische staat.  

Tot slot
Oekraïners hebben in de loop van de tijd veel geleden onder het bewind van Moskou. Omdat het in de oosterse orthodoxie gewoon is dat een etnisch afgebakende staat (b.v. Georgië) zijn eigen zaken ‘autocephaal’ mag regelen is het logisch dat de kerk in de soevereine staat Oekraïne niet langer hoeft te gehoorzamen aan de patriarch van Moskou. Dat Poetin en Kirill het daarmee niet eens zijn, bewijst dat zij ten diepste niet aanvaarden dat de ‘kleinrussen’ niet langer tot hun wereld willen behoren. En dus kwam er oorlog. Helaas…
 
terug